ब्रह्मसूत्रेषुप्रतिपातििब्रह्मित्त्वस्य आधुतिकवैज्ञातिकदृष्ट्या समालोचिात्मकमीमाांसा
ब्रह्मसूत्रेषुप्रतिपातििब्रह्मित्त्वस्य आधुतिकवैज्ञातिकदृष्ट्या समालोचिात्मकमीमाांसा
श्री विकास गुरिकाि्
Abstract
अयं शोधप्रबन्धः ब्रह्मसूत्रेषुप्रविपावििस्य ब्रह्मित्त्वस्य आधुविकिैज्ञाविकदृष्ट्या समालोचिात्मकमीमांसां विरूपयवि। िेिान्तपिम्पिायां
ब्रह्मसूत्रावि उपविषिां िात्त्वत्त्वकसािस्य सूत्रात्मकप्रविपाििरूपेि प्रविवििावि सत्त्वन्त, यत्र ब्रह्मिः पिमसत्त्वरूपिा, जगिः कािित्वं,
सिााधाित्वं च सूक्ष्मिया वििेवचिम्। अत्त्विि् प्रबन्धेब्रह्मित्त्वस्य स्वरूपवििायः, िस्य जगत्सम्बन्धः, कायाकाििभािः, चैिन्यस्वरूपिा च
शास्त्रीयदृष्ट्या विशिीकृ िाः । अध्ययिपद्धविः व्याख्यािात्मकविश्लेषिात्मकस्वरूपा, यत्र ब्रह्मसूत्रेषुविविाष्टावि सूत्रावि, िेषां भाष्यपिम्पिा,
विशेषिः अद्वैििेिान्तदृवष्टः, प्रमुखाधािरूपेि स्वीवियिे। अद्वैििेिान्तेब्रह्म विरुपावधकं , विविाकािं, सिाव्यापकं च चेििित्त्वं प्रविपाद्यिे,
यि् ि इत्त्वियगोचिम्, वकन्तु अिुभिरूपेि अिगन्तव्यम् इवि िर्श्ािे। ब्रह्मिः जगत्कािित्वं, उपािािविवमत्तकािित्वरूपेि,
िाशाविकमीमांसायां विशेषमहत्त्वं धियवि। आधुविकिैज्ञाविकपरिप्रेक्ष्ये विश्वोत्पवत्तविचािाः , ब्रह्माण्डिचिाविषयकवसद्धान्ताः ,
क्वाण्टमभौविकशास्त्रीयप्रिृत्तयः, चैिन्यसम्बद्धाः अिुसन्धािप्रयत्ाः च समालोचिायां अन्तभाावििाः । एिेषां आधुविकविज्ञािदृष्टीिां
िेिान्तित्त्वैः सह िुलिात्मकपिीक्षिेि के चि साम्यवबन्दिः स्पष्टिया प्रकाशन्ते, यथा विश्वस्य एकत्वदृवष्टः, मूलकाििित्त्वस्य अन्वेषिम्,
सूक्ष्मस्तिस्य यथाथास्वरूपस्य विचािः च। िथावप भेिवबन्दिः अवप दृर्श्न्ते, यिः विज्ञािं प्रायोवगकप्रमािाधारििं, िेिान्तः िु
अिुभिप्रमािप्रधािः । अस्य समालोचिात्मकविश्लेषिस्य फलस्वरूपे ब्रह्मसूत्रेषु प्रविपावििं ब्रह्मित्त्वं विश्वस्य आधािभूिित्त्वस्य
िाशाविकव्याख्या इवि रूपेि उद्भासिे। िस्य व्यापकिा के िलं आध्यात्त्वत्मकक्षेत्रेसीवमिा ि भिवि, वकन्तुज्ञािमीमांसायां, ित्त्वमीमांसायां,
िथा विज्ञािसंिािेअवप िस्य गाम्भीयंप्रविपद्यिे। आधुविकिैज्ञाविकदृष्ट्या पुिविाचािः ब्रह्मित्त्वस्य सािाकावलकप्रासविकिां प्रकाशयवि।
एिं सवि, अयं शोधप्रबन्धः भाििीयज्ञािपिम्पिायाः िैवश्वकपरिप्रेक्ष्ये मूल्यं प्रकाशयि्, ब्रह्मसूत्राधारिििेिान्तित्त्वािां
आधुविकिैज्ञाविकवचन्तिैः सह संिािस्य सम्भाििां िाशाविकदृष्ट्या सुदृढयवि।
Keywords: ब्रह्मसूत्रम्; ब्रह्मित्त्वम्; अद्वैििेिान्तः ; चैिन्यस्वरूपम्; जगत्कािित्वम्